ImpeHCM

Ngày 12/11/2025, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã ghi nhận số liệu mới về các trường hợp sốt xuất huyết từ Bộ Y tế Ethiopia (MoH) và Viện Y tế công cộng Ethiopia (MoH) nghi ngờ là do nhiễm vi rút (VHF) tại thị trấn Jinka, ban Nam Ethiopia, Ethiopia. Vào ngày 14/11/2025, Bộ Y tế Ethipia đã thông báo, trước đây đã báo cáo và nghi ngờ nhiễm vi rút (VHF) là do nhiễm vi rút Marburg (MVD). Phòng Thí nghiệm quốc gia tại EPHI đã xét nghiệm và xác nhận vi rút Marburg (MVD) trong các mẫu bệnh phẩm. Tính đến ngày 20/11/2025, trong phòng thí nghiệm đã xét nghiệm, có 33 mẫu bệnh phẩm, trong đó, có sáu trường hợp tử vong, đã được ghi nhận. Trong số sáu trường hợp được ghi nhận, ba trường hợp hiện còn sống và đang được điều trị. Ngoài các trường hợp được xét nghiệm trong phòng thí nghiệm, ba trường hợp khác không được xét nghiệm trong phòng thí nghiệm có liên quan đến dịch tễ học; cả ba trường hợp đều đã tử vong và nghi ngờ là có khả năng mắc bệnh này. Tổng cộng 206 trường hợp tiếp xúc đã được xác định và những trường hợp này đang được theo dõi tích cực. Số ca bệnh sẽ thay đổi khi công tác ứng phó được cải thiện. Hiện tại, nguồn lây nhiễm vẫn chưa được xác định. Đây là đợt bùng phát bệnh Marburg (MVD) đầu tiên được xác nhận tại quốc gia này. Điều tra ban đầu của nhóm ứng phó y tế tại Ethiopia cho thấy, sự hiện diện của vật chủ trung gian (con dơi) ăn quả nhiễm vi rút (MVD) trong khu vực. Vi rút Marburg (MVD) là một căn bệnh nghiêm trọng, thường gây tử vong, bệnh lây truyền từ dơi sang người.

Bộ Y tế của Ethiopia (MoH), WHO đang phối hợp, hợp tác với các nhóm ứng phó tại Ethiopia (MoH), Phòng xét nghiệm, truyền thông và sự tham gia của cộng đồng với mục đích tăng cường giám sát (gồm: điều tra ổ dịch,vết tiếp xúc và quản lý cảnh báo), quản lý ca bệnh, các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh.

WHO đánh giá mức độ nguy cơ về sức khỏe cộng đồng do dịch bệnh gây ra theo từng mức độ: Cao ở cấp quốc gia, trung bình ở cấp khu vực và thấp ở cấp toàn cầu. Năng lực y tế của Ethiopia (MoH) đang đối mặt với nhiều đợt dịch bệnh khẩn cấp (bao gồm: dịch tả, sởi, sốt xuất huyết, dẫn đến tình trạng quá tải năng lực y tế).

Bản đồ hiển thị vị trí thị trấn Jinka, nơi xảy ra dịch bệnh ở Ethiopia

1. Mô tả tình hình

Tổng cộng 206 trường hợp tiếp xúc đã được xác định và những trường hợp này đang được theo dõi tích cực. Số ca bệnh sẽ thay đổi khi công tác ứng phó được cải thiện kịp thời.

Về mặt lâm sàng, bệnh nhân có biểu hiện sốt cao, đau đầu, nôn mửa, đau bụng và tiêu chảy, phân nước hoặc phân có máu. Có năm trường hợp xuất huyết, bao gồm chảy máu mũi và nôn ra máu, cộng với suy đa tạng.

Vì đây là lần đầu tiên Ethiopia báo cáo về bệnh MVD nên WHO khuyến cáo nên chia sẻ mẫu bệnh với phòng thí nghiệm để tham chiếu để so sánh giữa các phòng thí nghiệm với nhau.

2. Dịch tễ học

Vi rút Marburg (MVD) có tỷ lệ tử vong cao, dao động từ 24% đến 88% so với các đợt bùng phát trước đó. Tỷ lệ tử vong có thể giảm nếu bệnh nhân được chăm sóc tốt và kịp thời. Vi rút ban đầu lây truyền sang người từ dơi ăn quả (Rousettus aegyptiacus) và sau đó lây lan giữa người với người thông qua tiếp xúc trực tiếp, bề mặt bị ô nhiễm hoặc các vật chủ trung gian bị nhiễm bệnh. Nhân viên y tế, người chăm sóc và những người tham gia vào các hoạt động mai táng đặc biệt có nguy cơ lây nhiễm cao nếu không áp dụng các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát tốt.

Hình ảnh con dơi và phân bố của loài dơi Rousettus aegyptiacus

Các triệu chứng của bệnh MVD thường bắt đầu đột ngột, bộc phát bệnh sau thời gian ủ bệnh từ 02 đến 21 ngày (bao gồm: sốt cao, đau đầu dữ dội, khó chịu, đau nhức cơ và các triệu chứng đường tiêu hóa, bệnh tiến triển như tiêu chảy và nôn mửa. Trong trường hợp nghiêm trọng, bệnh nhân có thể bị chảy máu nhiều và tử vong do sốc và suy đa tạng trong vòng 01 tuần kể từ khi xuất hiện triệu chứng.

Hiện chưa có phương pháp điều trị hoặc vắc xin nào được cấp phép phòng chống lại bệnh vi rút Marburg (MVD). Mặc dù, có hỗ trợ điều trị và hỗ trợ chăm sóc sớm giúp cải thiện khả năng sống sót. Một số vắc xin và có khả năng phòng chống được bệnh này đang được nghiên cứu. Mười chín đợt bùng phát vi rút Marburg MVD đã được báo cáo trên toàn cầu. Đợt bùng phát gần đây nhất được báo cáo tại Cộng hòa Tanzania trong khoảng thời gian từ tháng 01 đến tháng 03 năm 2025. Các quốc gia khác đã báo cáo các đợt bùng phát vi rút Marburg MVD ở khu vực Châu Phi gồm Angola, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guinea Xích Đạo, Ghana, Guinea, Kenya, Rwanda, Nam phi và Uganda.

3. Ứng phó của y tế công cộngPhòng chống dịch bệnh

Các cơ quan y tế địa phương và quốc gia tại Ethiopia đã thực hiện các biện pháp phòng chống như sau:

- Thành lập một lực lượng ứng phó quốc gia để cung cấp, hướng dẫn chiến lược, huy động nguồn lực và đưa ra quyết định.

- Bộ Y tế/Viện Y tế Dự phòng đã xây dựng và triển khai kế hoạch ứng phó, kéo dài 03 tháng cùng với chi phí cụ thể ở cấp quốc gia.

- Các trung tâm đáp ứng khẩn cấp (EOC) đã được kích hoạt ở cấp quốc gia và khu vực được thiết lập để điều phối ứng phó. Các cuộc họp điều phối hàng ngày đang được tổ chức từ EOC đến cấp địa phương.

- Bộ Y tế phối hợp với EPHI và các cơ quan y tế khu vực đang tiến hành các hoạt động giám sát và ứng phó tích hợp.

- Tăng cường giám sát cộng đồng, truy vết các trường hợp tiếp xúc, đến từng nhà và cung cấp dịch vụ y tế

- Chỉ định 02 bệnh viện làm trung tâm điều trị, với đội ngũ nhân viên y tế chuyên trách được triển khai để xử lý các ca bệnh.

- Một đội phản ứng nhanh (RRT) đang tiến hành đánh giá thực địa. Một đội phản ứng nhanh RRT đã được triển khai đến từ Jinka để truy vết các trường hợp tiếp xúc và điều tra dịch tễ học, trong khi đội thứ hai đang tăng cường công tác phòng ngừa và kiểm soát bệnh truyền nguyễn (IPC) tại các cơ sở y tế đang quản lý các trường hợp nghi ngờ.

- Các nhóm Truyền thông đánh giá về rủi ro và Tham gia Cộng đồng (RCCE) đang truyền bá các thông điệp phòng ngừa vi rút Marburg (MVD), xây dựng kế hoạch hoạt động cho các biện pháp can thiệp có mục tiêu, theo dõi phương tiện truyền thông xã hội để giải quyết thông tin sai lệch và đánh giá các kênh truyền thông đáng tin cậy để nâng cao nhận thức của công chúng.

4. Đánh giá khả năngphòng chống dịch

Hiện chưa có phương pháp điều trị hoặc vắc xin nào được cấp phép đối với bệnh vi rút Marburg (MVD). Biện pháp hiện tại là hỗ trợ điều trị và chăm sóc sớm, kịp thời giúp cải thiện khả năng sống sót.

Một số vắc xin và liệu pháp tiềm năng hiện đang được nghiên cứu. 19 đợt bùng phát vi rút Marburg (MVD) đã được báo cáo trên toàn cầu. Đợt bùng phát gần đây nhất được báo cáo tại Cộng hòa Tanzania trong khoảng thời gian từ tháng 01 đến tháng 3 năm 2025. Các quốc gia khác đã báo cáo các đợt bùng phát vi rút Marburg (MVD) ở khu vực Châu Phi gồm Angola, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guinea Xích Đạo, Ghana, Guinea, Kenya, Rwanda, Nam phi và Uganda.

5. Dựa trên đánh giámức độ nguy cơ nhiễm bệnh vi rút Marburrg (MVD) của WHO: Đây là đợt bùng phát dịch vi rút Marburg (MVD) đầu tiên được xác nhận tại Ethiopia. Nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng do dịch bệnh MVD gây ra được đánh giá ở mức cao, cấp quốc gia do một số yếu tố đáng lo ngại sau:

- Đợt dịch này gồm 06 trường hợp được xét nghiệm khẳng định do nhiễm vi rút (MVD); 06 trường hợp tử vong và 03 trường hợp đang tiếp tục điều trị.

- Tất cả các trường hợp tử vong đều liên quan đến việc chôn cất (người tử vong do MVD không có sự giám sát, gây ra nguy cơ lây nhiễm cộng đồng.

- Tiếp xúc của nhân viên y tế với các trường hợp nhiễm MVD dẫn đến nguy cơ phơi nhiễm nghề nghiệp tiềm ẩn tại các cơ sở y tế.

- Mặc dù, các cuộc điều tra vẫn đang được tiến hành, thông tin về nguồn gốc của đột bùng phát, phạm vi địa lý và dịch tễ học vẫn còn hạn chế. Hiện tại, vẫn còn ca lây nhiễm quốc tế được xác nhận, nhưng nguy cơ lây lan tiềm ẩn vẫn còn.

6.Khuyến cáo của WHO

Sự lây truyền vi rút Marburg từ người sang người chủ yếu liên quan đến tiếp xúc trực tiếp với máu và hoặc các dịch cơ thể khác của người bị nhiễm bệnh. Việc tăng cường và củng cố các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát nhiễm khuẩn (IPC) là điều cần thiết để ngăn ngừa sự lây truyền thêm và giảm khả năng khuếch đại. WHO khuyến cáo nên thực hiện các biện pháp giảm thiểu sự rủi ro về bệnh vi rút Marburg (MVD) như là một cách kiểm soát để giảm sự lây truyền vi rút Marburg MVD hiệu quả.

Phòng ngừa: Các biện pháp bảo vệ, giảm thiểu khả năng tiếp xúc với người bị nhiễm vi rút Marburg (MVD) bao gồm:

- Giảm nguy cơ lây truyền từ người sang người trong cộng đồng do tiếp xúc trực tiếp hoặc tiếp xúc gần với bệnh nhân bị nhiễm bệnh, đặc biệt là với dịch cơ thể của họ, bao gồm máu, phân và nôn mửa.

- Những người có triệu chứng giống như bệnh MVD nên đến các cơ sở y tế sớm, kịp thời và những bệnh nhân nghi ngờ hoặc được xác nhận mắc bệnh MVD nên được cách ly tại trung tâm điều trị để được chăm sóc sớm và tránh lây truyền tại nhà.

- Cộng đồng và gia đình có người nhiễm MVD nên cẩn thận khi chăm sóc người có triệu chứng MVD tại nhà; Tránh chạm vào thi thể người đã tử vong có triệu chứng MVD; Tránh chạm vào các vật dụng và bề mặt có khả năng bị ô nhiễm khác.

- Giảm nguy cơ lây truyền từ dơi ăn quả sang người do tiếp xúc lâu dài với các ở hang động hoặc nơi ở của đàn dơi ăn quả. Trong quá trình làm việc, nghiên cứu hoặc tham quan du lịch tại các hang động có đàn dơi ăn quả sinh sống, mọi người nên đeo găng tay và các trang phục bảo hộ thích hợp khác (bao gồm cả khẩu trang). Trong thời gian bùng phát dịch, tất cả các sản phẩm động vật (máu, thịt) phải được nấu chín kỹ trước khi tiêu thụ.

Phối hợp: Tăng cường phối hợp ban ngành, liên ngành trụ cột ở tất cả các cấp và chia sẻ báo cáo tình hình chi tiết. Sự tham gia của các bên liên quan và đối tác khác nhau để chuẩn bị các hoạt động và ứng phó. Đảm bảo ứng phó hiệu quả và bền vững, cần huy động nguồn lực trong chính phủ và với các đối tác.

Nhóm Truyền thông và sự tham gia của cộng đồng: Nâng cao nhận thức của cộng đồng và sự tham gia của cộng đồng là rất quan trọng để kiểm soát thành công các đợt bùng phát dịch bệnh do vi rút. Bao gồm, nâng cao nhận thức về các triệu chứng, các yếu tố nguy cơ lây nhiễm, các biện pháp bảo vệ và thấy rõ tầm quan trọng của việc tìm kiếm các cơ sở y tế sớm và kịp thời. Truyền thông, thông tin và hỗ trợ về việc chôn cất (người bị nhiễm MVD) một cách an toàn và trang nghiêm cũng rất quan trọng. Nhận thức này cần được nâng cao thông qua các chiến dịch có mục tiêu và làm việc trực tiếp với cộng đồng. Cần đặc biệt chú ý đến các nhóm có nguy cơ cao, chẳng hạn như thầy lang, giáo sĩ và lãnh đạo cộng đồng, những người có thể vô tình tạo điều kiện cho dịch bệnh lây lan và là nguồn thông tin quan trọng cho cộng đồng. Cần giải quyết tin đồn để quyết thông tin sai lệch và tin đồn để xây dựng niềm tin và thúc đẩy việc báo cáo sớm các triệu chứng.

Giám sát: Cần tăng cường phát hiện ca bệnh chủ dộng, truy vết tiếp xúc và quản lý cảnh báo tại các khu vực bị ảnh hưởng và các khu vực lân cận. Cần tăng cường hệ thống giám sát cộng đồng để kịp thời phát hiện và báo cáo các bệnh mới, đặc biệt là ở các khu vực có nguy cơ cao. Cần đảm bảo giám sát chặt chẽ nhân viên y tế, người nhà và những người đã tiếp xúc với các ca bệnh nghi ngờ hoặc các môi trường, điều kiện phơi nhiễm cao khác. Năng lực giám sát cũng cần được tăng cường tại các điểm nhập cảnh và biên giới liên quan để giảm nguy cơ lây lan thêm, bao gồm cả quốc tế.

7. Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh truyền nhiễm (IPC)

- Các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát bệnh truyền nhiễm quan trọng cần được triển khai và hoặc tăng cường tại tất cả các cơ sở chăm sóc sức khỏe, theo Hướng dẫn phòng ngừa và kiểm soát bệnh truyền nhiễm của WHO đối với bệnh Ebola và Marburg, trong đó nhấn mạnh tầm quan trọng của việc triển khai nhanh chóng phương pháp tiếp cận vòng IPC, bao gồm ở việc đánh giá nhanh IPC khử trùng cơ sở y tế và hộ gia đình, phát hiện và ghi nhận sớm các trường hợp nghi ngờ thông qua sàng lọc và cách ly để giảm thiểu nguy cơ lây truyền. Bệnh nhân có triệu chứng tương tự, nghi ngờ mắc bệnh MVD cần được điều trị bằng các biện pháp phòng ngừa MVD phù hợp, không giới hạn, bất kể nghi ngờ lâm sàng có gợi ý một bệnh phổ biến với các triệu chứng tương tự, chẳng hạn như sốt rét hay không.

- Nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân mắc hoặc nghi ngờ mắc bệnh MVD nên áp dụng các bệnh pháp phòng ngừa lây truyền, bên cạnh các tiêu chí biện pháp phòng ngừa tiêu chuẩn, bao gồm, việc sử dụng đúng thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) và vệ sinh tay theo 5 nguyên tắc của WHO, để tránh tiếp xúc với máu và các dịch cơ thể khác của bệnh nhân, cũng như với các bề mặ và vật dụng bị ô nhiễm. Chất thải phát sinh tại các cơ sở y tế phải được phân loại, thu gom, vận chuyển, lưu trữ, xử lý và tiêu hủy an toàn. Tuân thủ các hướng dẫn, quy định và quy tắc của Bộ Y tế quốc gia về xử lý chất thải an toàn hoặc hướng dẫn của WHO về quản lý chất thải an tòan.

- Các hoạt động chăm sóc bệnh nhân cần được thực hiện trong môi trường sạch sẽ và vệ sinh, tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động liên quan đến phòng ngừa và kiểm soát bệnh truyền nhiễm liên quan đến chăm sóc sức khỏe (HAI) như được nêu trong Tiêu chuẩn sức khỏe môi trường thiết yếu trong chăm sóc sức khỏe. Các cơ sở chăm sóc sức khỏe cần phải cung cấp nước sạch, cơ sở hạ tầng và dịch vụ vệ sinh đầy đủ.

Để biết chi tiết về các khuyến nghị và cải tiến, vui lòng tham khảo WASH FIT.

8. Xét nghiệm trong phòng thí nghiệm

Việc xử lý và phân tích mẫu bệnh cần được đẩy nhanh, đồng thời kết quả xét nghiệm cần được chia sẻ kịp thời với các cán bộ y tế làm công tác ứng phó y tế và các bác sĩ lâm sàng để hướng dẫn về quản lý bệnh nhân, các chiến lược loại trừ và ngăn chặn và các nỗ lực tăng cường ứng phó phổ rộng. Điều này bao gồm giải trình tự bộ gen trên các mẫu dưỡng tính. Việc chuyển mẫu bệnh ở cấp quốc tế đến phòng thí nghiệm làm cơ sở tham chiếu mẫu bệnh của khu vực để xem xét, so sánh liên phòng thí nghiệm với nhau. Nhân viên phòng thí nghiệm xử lý mẫu bệnh phẩm từ bệnh nhân bị nghi ngờ hoặc được xác nhận nhiễm MARV cần được đào tạo lại về an toàn sinh học trong phòng thí nghiệm; bao gồm việc thực hiện các biện pháp phòng ngừa thích hợp khi lấy máu để xét nghiệm chẩn đoán nhanh sốt rét hoặc các xét nghiệm khác không đặc hiệu với MARV.

9. An táng an toàn và trang trọng:Cần áp dụng các quy trình an táng an toàn và trang trọng cho người đã tử vong để giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm cộng động. Cần năng cao năng lực, đào tạo thêm và trang thiết bị cho nhân viên y tế và đội ngũ mai táng để đảm bảo quản lý an toàn các trường hợp tử vong liên quan đến bệnh truyền nhiễm. Cần có sự tham gia đầy đủ của cộng đồng để đảm bảo các cộng đồng bị ảnh hưởng được tuân thủ các quy trình.

10. Quản lý ca bệnh, hỗ trợ sức khỏe tâm thần và tâm lý xã hội: Các trung tâm điều trị được chỉ định cần đảm bảo mức độ chăm sóc đầy đủ cho bệnh nhân đã được xác định nhiễm bệnh để tăng cơ hội sống sót. Các cơ sở cách ly và điều trị cần được trang bị đầy đủ để đảm bảo an toàn và hiệu quả về chăm sóc bệnh nhân, đồng thời ngăn ngừa sự lây lan của dịch bệnh. Chăm sóc hỗ trợ như bù nước, kiểm soát triệu chứng và hỗ trợ tâm lý cho bệnh nhân và gia đình là điều cần thiết để cải thiện tỷ lệ sống sót và giảm thiểu tác động của dịch bệnh.

11. Phối hợp Y tế tại cửa khẩu xuyên biên giới: Cần tăng cương năng lực giám sát tại các điểm nhập cảnh cơ nguy cơ, phương tiện vận chuyển trên tàu và tại các khu vực biên giới để ngăn chặn sự lây lan thêm, bao gồm cảng quốc tế. Các trường hợp, người tiếp xúc và cá nhân tại các khu vực bị ảnh hưởng có các dấu hiệu và triệu chứng tương tự với ca bệnh nhiễm vi rút Marburg (MVD) nên được khuyến cáo không di chuyển, theo hướng dẫn kỹ thuật của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) về y tế biên giới và các điểm nhập cảnh đới với các đợt bùng phát dịch bệnh do virus filovirus. Cần tăng cường hợp tác với các nước láng giềng để thống nhất các cơ chế báo cáo, tiến hành điều tra chung và chia sẻ dữ liệu quan trọng theo thời gian thực. Các quốc giac ó nguy cơ lây lan tiềm ẩn nên tăng cường các hoạt động sẵn sàng để phát hiện sóm các trường hợp, cách ly và điều trị.

Dựa trên đánh giá rủi ro hiện tại, WHO khuyến cáo không nên áp dụng bất kỳ hạn chế đi lại và thương mại nào với Ethiopia.

Lược dịch: ThS. Cao Thị Hường

Tài liệu tham khảo:

1. https://www.who.int/emergencies/disease-outbreak-news/item/2025-DON585

2. https://vi.wikipedia.org/wiki/T%E1%BA%ADp_tin:Egyptian_Rousette_area.png